Bytów
Miasto liczące około 17 tys. mieszkańców, siedziba władz samorządowych, w tym starostwa powiatowego. Miasto pogranicza kulturowego, w którym mieszają się tradycje polskie, kaszubskie, niemieckie oraz ukraińskie
Początki bytowskiego grodu sięgają wczesnego średniowiecza. Wiadomo, że znajdował się on około 500 metrów na zachód od dzisiejszego zamku. Najstarszy zapis nazwy miasta w formie "Butow" pochodzi z 1321 r.
Od 1329 r. miasto wraz z okolicznymi dobrami kupuje Zakon Krzyżacki. Najważniejszym wydarzeniem w dziejach Bytowa była jego lokacja na tzw. prawie chełmińskim 12 lipca 1346 r., miasto otrzymało samorząd z burmistrzem na czele własne sądownictwo oraz herb. Przyjmuje się, że Bytów został lokowany na tzw. "surowym korzeniu", tzn. w pewnym oddaleniu od dotychczasowego miejsca zabudowy. Kolejną, znaczącą dla historii miasta, inwestycją była budowa nowoczesnego, jak na ówczesne warunki, zamku. Najważniejsze prace budowlane trwały w latach 1398-1405. Bytowski zamek był zachodnią strażnicą Zakonu oraz siedzibą krzyżackich urzędników zwanych prokuratorami.
W czasie wojny trzynastoletniej (1454-1466) Polski z Zakonem Krzyżackim ziemia bytowska przechodziła z rąk do rąk. Ostatecznie ziemię Bytowską i Lęborską otrzymał w lenno, z rąk króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka, książę pomorski Eryk II (dynastia Gryfitów). W czasie panowania książąt pomorskich rozbudowano zamek, w drugiej połowie XVI w., do Bytowa trafiły nauki religijne Marcina Lutra.
Po śmierci ostatniego męskiego przedstawiciela Gryfitów, Bogusława XIV, w 1637 r. Bytów na dwadzieścia lat powrócił pod bezpośredni zarząd Polski.
W wyniku osłabienia Rzeczypospolitej, podczas wojen szwedzkich, w 1657 r. doszło do kolejnego nadania ziemi lęborsko - bytowskiej jako lenna. Tym razem elektorowi brandenburskiemu z dynastii Hohenzollernów. Taki stan prawny trwał formalnie do 1773 r., w praktyce jednak stosunek lenny już od końca XVII w. nie był odnawiany. Pod panowaniem niemieckim (ściślej brandenburskim, a od 1701 r. pruskim) Bytów znajdował się do 1945 r., kiedy po 288 latach miasto powróciło do Polski.
Zajęcie miasta przez Armię Czerwoną nastąpiło 8 marca 1945 r. Nie oznaczało jednak końca zniszczeń i dewastacji. Przez kilka kolejnych dni wzniecano nowe pożary, w wyniku których spłonęło centrum miasta. Dnia 9 marca zniszczeniu uległ zabytkowy kościół katolicki (Św. Katarzyny). Zrujnowaniu uległo około 55-65 % zabudowy miejskiej. Pierwsze polskie władze zostały powołane w Bytowie dopiero w kwietniu 1945 r.
Jeszcze wiele lat po wojnie Bytów borykał się z problemami mieszkaniowymi. Pierwszy nowy budynek mieszkalny powstał dopiero w 1959 r. Powoli też odbudowywano infrastrukturę komunalną. Przez wieki swego istnienia Bytów był miastem pogranicza, zarówno w znaczeniu geopolitycznym, jak i narodowościowym. Do 1939 r. współżyli w nim obok siebie Kaszubi, Polacy i Niemcy, a także Żydzi. Niemcy niewątpliwie stanowili największy odsetek ludności, oni też nadawali główny ton życiu miasta. W myśl traktatów, kończących II wojnę światową, Bytów został przyznany Polsce. Ludność niemiecka zmuszona była opuścić zamieszkiwaną przez siebie od pokoleń małą ojczyznę. Na ich miejsce przybyli tu Polacy ze wszystkich zakątków kraju, w tym z utraconych Kresów, Ukraińcy z akcji "Wisła". Ważna była również migracja Kaszubów z sąsiednich powiatów, która wzmocniła liczebnie najstarszą ludność Bytowa i okolic.
Odzyskanie pełnej niepodległości przez Polskę po 1989 r., pozwoliło na pełny i nieskrępowany powrót do dawnych tradycji różnych grup narodowościowych i etnicznych zamieszkujących Bytów. Renesans przeżywa miejscowa Kaszubszczyzna. Do swych dawnych korzeni powracają mniejszości narodowe Ukraińców i Niemców, przejawiające się choćby w organizowaniu wspólnych masowych imprez kulturalnych.
na podstawie opracowania Tomasza Rembalskiego, ze zbiorów Urzędu Miejskiego w Bytowie
Najważniejsze zabytki miasta:
- zamek krzyżacki z przełomu XIV i XV w.
- kościółek kaszubski - kościół Św. Jerzego z końca XVII w. obecnie cerkiew ukraińsko-bizantyjska (grekokatolicka)
- kościół Św. Katarzyny z 1854r. (dawniej Św. Elżbiety)
- gotycka wieża dawnego kościoła Św. Katarzyny
- budynek Poczty Konnej z przełomu XVIII i XIX w. na ul. Wojska Polskiego
- most kolejowy nad Borują z końca XIX w.
- kilka kamienic i budynków z XIX i początków XX w.
